امروز

دوشنبه ۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۸

تجارت در نگاه شریعت

تجارت یکی از راههای کسب درآمد است که در آیات و روایات زیادی به آن سفارش شده است.

(فاذا قضیت الصلوه فانتشروا فی الارض وابتغوا من فضل الله واذکرواالله کثیرا لعلکم تفلحون

وقتی نماز جمعه برگزار شد، در زمین منتشر شوید و در طلب روزی به داد و ستد بپردازید و خدا را بسیار یادکنید. امید است رستگار شوید.

(… واخرون یضربون فی الارض یبتغون من فضل الله

… و برخی برای تجارت سفر می کنند(و)از کرم خدا روزی می طلبند.

عبدالله بن مسعود می گوید: پیامبرگرامی اسلام(ص)فرمود: «هیچ کس نیست که برای تجارت طعامی را از شهری به شهر دیگر از شهرهای مسلمین ببرد و آن را به قیمت خودش بفروشد، مگر این که جایگاهش نزد خداوند چون مقام شهید خواهد بود.» سپس این آیه را تلاوت کرد: (و اخرون یضربون فی الارض یبتغون من فضل الله…

امام صادق(ع)می فرماید: نه دهم درآمد، در تجارت است.

امیرالمومنین(ع)می فرماید: تجارت کنید، چون تجارت باعث می شوداز آنچه در دست مردم است، بی نیاز گردید.

ابی عماره بن طیار می گوید: به امام صادق(ع)عرض کردم: ورشکست شدم; تمام سرمایه ام را از کف داده ام و اهل وعیال بسیار دارم.

امام صادق(ع)فرمود: برو مغازه ات را باز کن، بساط بگستر،ترازو بگذار و در انتظار روزی پروردگارت باش.

رفتم، مغازه را بازکردم، بساط گسترانیدم و ترازو گذاشتم. مغازه داران همسایه ام از این که هیچ کالایی درمغازه ندارم، متعجب شدند. در این هنگام، مردی آمد و گفت: پیراهنی برایم خریداری کن.

پیراهنی برایش خریدم و پول آن را گرفتم. سپس مرد دیگری مراجعه کرد و…

آنگاه شخص دیگری آمد و گفت: اباعماره! دو عدل کتان دارم. آیاآن را از من می خری تا یکسال دیگر پول آن را بپردازی؟

گفتم: آری، بیاور.

کتانها را آورد و نسیه از او خریدم.

پس از آنکه اورفت، یکی از بازاریان آمد و گفت: اباعماره! اینها چیست؟

گفتم: کتان است.

گفت: نصف آن را نقد می خرم.

پذیرفتم و پول آن را دریافت کردم. آن پول و بقیه کتانها تایکسال نزد من بود. از آن پول لباسهایی خریدم و فروختم تا این که دوباره یکی از تجار معروف شدم.

در اهمیت تجارت همین بس که امام صادق(ع)نیز برای تجارت سرمایه گذاری می کرد. محمد فرزند غدافر از پدرش این گونه نقل می کند:

امام صادق(ع)۱۷۰۰ دینار به من داد و فرمود: با این پول برای من تجارت کن; من رغبتی به سود آن ندارم. هرچند سود معاملات دوست داشتنی است، ولی می خواهم خداوند متعال مرا در حال کسب ببیند.

پس ازمدتی، به حضرت عرض کردم: برای شما تجارت کردم و صددینارسود به دست آوردم.

حضرت بسیار خوشحال شد و فرمود: برسرمایه ام بیفزای.

این مال نزد پدرم بود تا از دنیا رفت. امام صادق(ع)برایم نوشت: خداوند از ما و شما بگذرد. ۱۸۰۰ دینار از مال من نزدپدرت بود، اکنون آن را به عمربن یزید بده.

دفتر حساب پدرم را نگاه کردم، درآنجا نوشته بود: از مال ابوموسی(امام صادق(ع)) ۱۷۰۰ دینار نزد من است تا با آن تجارت کنم. با تجارتی که انجام دادم صد دینار سود به دست آمد. عبدالله بن سنان و عمربن یزید از این امر آگاهند.

تجارت و رشد عقل اجتماعی

امام صادق(ع)چنان به تجارت اهمیت می داد که ترک آن را موجب نقصان عقل می دانست و می فرمود: خرید و فروش را ترک نگویید; زیراترک آن از بین برنده عقل است.

آن حضرت همچنین فرمود: تجارت موجب رشد و شکوفایی عقل می گردد.

امام صادق(ع)ثروتمندان بی نیاز از تجارت را نیز بدین امرسفارش می کرد. معاذ عبا فروش می گوید: امام صادق(ع)به من فرمود: معاذ! چرا تجارت را ترک کرده ای؟ آیا ناتوان شده ای یا بدان بی رغبتی؟

گفتم: نه ناتوانم و نه بی رغبت.

امام فرمود: پس چرا تجارت را رها کرده ای؟!

گفتم: در این زمان که قتل ولید اتفاق افتاده، منتظر دستورشمایم. من ثروت بسیار دارم. به اندازه ای که فکر نمی کنم تازنده ام بتوانم همه آنها را مصرف کنم.

امام فرمود: تجارت رارهانکن; زیرا عقل را ازبین می برد. برای اهل و عیالت تلاش کن و از این که آنها برایت بکوشند، برحذر باش.

از این احادیث درمی یابیم، تجارت فقط برای افزایش ثروت نیست بلکه وسیله ای برای رسیدن مردم وجامعه به نیازهایشان است;درسایه این کار عقل اجتماعی مردم شکوفا می شود و افکار واهی وآسایش طلبی از آنها دور می شود.

بخور تاتوانی به بازوی خویش که سعیت بود در ترازوی خویش چومردان، ببر رنج و راحت رسان مخنث خورد دسترنج کسان خدا را برآن بنده بخشایش است که خلق ازوجودش در آسایش است.

داد و ستد پیامبر اکرم(ص)

اسباط بن سالم می گوید: امام صادق(ع)از احوال معاذ کرباس فروش پرسید. گفته شد: او تجارت را رها کرده است. حضرت دو بار فرمود: «رفتاری شیطانی انجام داده است; زیرا هر که دادو ستد راترک گوید، دوسوم بینش اجتماعی اش را از دست داده است. آیا نمی داندرسول خدا(ص)هنگامی که کاروانی از شتران شام رسید، از آنان جنس خرید، با آن دادوستد کرد، سود برد و قرض خود را پرداخت؟»

سفارش امیرمومنان(ع)به حمایت بازرگانان

امیرمومنان علی ابن ابی طالب(ع)در فرمان خود به مالک اشترمی فرماید: درباره بازرگانان و صاحبان صنایع توصیه می کنم که باآنان به خوبی رفتار کنی، چه گروهی که سرمایه شان را در شهر ودیار خود و چه آنها که در خارج از محل زندگیشان به تجارت و رفت و آمد می پردازند; زیرا آنها آنچه مردم نیازمندند، از نقاط دوردست فراهم می آورند.

بازرگانان از این جهت که خدمات مفیدی انجام می دهند ونیازمندیهای مردم را از نقاط دور دست فراهم می آورند، در اسلام محترمی و مورد حمایتند.

البته برخی از مبادلات، هدفی سود جویانه دارد; برای مثال درتجارت سرمایه داری گاه انتقال مالکیت به دفعات در خصوص یک کالاانجام می شود، بدون این که واسطه ها کار تولیدی و یاخدماتی درباره کالا انجام دهند. اسلام این نوع سودجویی ها را محکوم می کند; زیرا با شرایط تجارت در اسلام منافات دارد. ابوحمزه می گوید:

«سالته عن الرجل یتقبل العمل فلا یعمل فیه و یدفعه الی اخریربح فیه قال: لا»

از امام محمدباقر(ع)پرسیدم: مردی کاری را می پذیرد و بدون آنکه روی آن کاری انجام دهد باسود به دیگری می فروشد; چه حکمی دارد؟

حضرت فرمودند: چنین نشود.

سفارشهای اسلام درباره تجارت

برای اینکه دادوستد روندی اسلامی و شایسته داشته باشد، بایدبه دستورها و احکام دین به خوبی عمل شود و از سیره و روش پیامبرگرامی اسلام(ص) وائمه معصومین: پیروی(ص)گردد.

سفارشهای اسلام درباره تجارت چنین است:

اول آگاهی، سپس عمل

در اسلام تجارت نیز مثل اعمال دیگر به پنج نوع تقسیم می شود:

۱- واجب; مانند تجارتی که شخص برای تامین مخارج خودوخانواده اش انجام می دهد. یا دادو ستدی که ترک آن، خطر اقتصادی برای مسلمانان پدید می آورد.

۲- مستحب; مانند تجارتی که برای جامعه مفید است.

۳- مکروه; مانند صرافی، کفن فروشی و ذبح حیوانات در صورتی که شغل دائم باشد.

۴- مباح; مانند معاملاتی که نه موجب زیان فرد یا جامعه است، نه مورد احتیاج آنها.

۵- حرام; مانند خرید و فروش مواد مخدر، مشروبات الکلی، ربا،نوارهای موسیقی مستهجن و آنچه موجب ضعف یا سقوط اسلام ومسلمانان شود.

انسان برای این که دربخش ممنوع تجارت قدم نگذارد و از بخش واجب و مستحب غافل نگردد، باید دستورهای اسلام دراین باره را به خوبی بداند.

اصبغ بن نباته می گوید: بارها از امیرمومنان علی(ع)شنیدم که می فرمود: «اول آگاهی، سپس تجارت.»

حضرت این جمله را سه مرتبه تکرار می کرد: «یامعشرالتجار،الفقه ثم المتجر» ; به خداسوگند، رسوخ ربا در این امت از حرکت مورچه ای برسنگ صاف بی صداتر است. تاجر فاجر است و فاجر درآتش است، مگر تاجری که حق بگیرد و حق بپردازد.

جواز کسب

در زمان پیامبراکرم(ص)، حضرت به کسی که می خواست داد و ستدشروع کند، سفارشهایی می کرد و درباره آن از وی تعهد می گرفت.

عبدالله بن قاسم جعفری چنین نقل کرده است:

پیامبرخدا(ص)به حکیم بن حزام اجازه تجارت نداد تااین که ازاو چنین تعهدگرفت:

۱- معامله کسی که از خرید جنس منصرف شود را فسخ کند.

۲- کسی را که نتواند بدهی اش را بپردازد، مهلت دهد.

۳- حق خود را کامل یا کمتر از آن بگیرد. (بیش از حقش دریافت نکند.

امام صادق(ع)می فرماید: پیامبراکرم(ص)فرمود: کسی که خرید وفروش می کند، باید از پنج خصلت دوری کند و گرنه، خرید و فروش نکند: ربا، قسم، مخفی نگهداشتن عیب کالا، عیب گرفتن ازکالا هنگام خرید و تعریف کردن هنگام فروش.

امام صادق(ع)همچنین می فرماید: امیرمومنان(ع)فرمود: کسی که دستورهای اسلام درباره تجارت را نمی داند، اگر به کسب و تجارت بپردازد، به گونه ای در ربا غوطه ور می شود که خروج از آن بسیارمشکل است. هرگز کسی برای کسب در بازار ننشیند مگر اینکه عقل خرید و فروش داشته باشد.

 

منبع: سایت حوزه

جملات ناب

مشکل دنیا اینست: ما همه از خود بیزاریم. چارلی چاپلین